Q&A — Psychologia międzykulturowa
40 pytań i odpowiedzi. Pogrupowane wg wykładów.
Wykład 1a — Wprowadzenie do psychologii międzykulturowej: definicje kultury i model ekokulturowy
Q: Na jakie lata datuje się początki psychologii międzykulturowej i jakie wydarzenia je wyznaczają?
A: Na lata 70. XX wieku — zawiązanie stowarzyszenia IACCP, pierwsze publikacje dziedziny i powstanie czasopisma JCCP.
Q: Co wykazała analiza Arnetta z 2008 roku i jaki był tytuł jego artykułu?
A: Że psychologia opiera się na wąskiej, niereprezentatywnej próbie (m.in. ok. 70% uczestników to studenci, 68% Amerykanie); artykuł nosił tytuł The Neglected 95%. Why American Psychology Needs to Become Less American.
Q: Co oznacza akronim WEIRD i z jakiego artykułu pochodzi?
A: Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic; z artykułu Henricha, Heine'a i Norenzayana The Weirdest People in the World.
Q: Czym jest ślepota kulturowa?
A: Zjawiskiem polegającym na zapominaniu, że samemu jest się nosicielem kultury, przy łatwym dostrzeganiu inności u innych.
Q: Jakie pięć ujęć funkcji kultury rozróżnia w swojej systematyce Boski?
A: Kultura represyjna; humanizacja potencjału ludzkiego; kultura w służbie biologii i ewolucji (geny i memy); kultura jako sposób radzenia sobie ze śmiercią; kultura jako funkcjonalna adaptacja do środowiska.
Q: Na czym polega związek między muchą tsetse a poligamią w ujęciu ekokulturowym?
A: Mucha zabija bydło → brak mleka krowiego → przedłużone karmienie piersią → potrzeba uniknięcia ciąży (abstynencja matki) → poligamia jako funkcjonalna adaptacja zapewniająca ciągłość laktacji.
Q: Co zakłada model ekokulturowy Johna Berry'ego?
A: Że warunki ekologiczne i socjopolityczne (poziom populacji) wpływają — przez transmisję genetyczną, kulturową i akulturację — na procesy poznawcze i zachowania jednostki, przy dwukierunkowym oddziaływaniu poziomów.
Q: Jak rozwód ilustruje brak izomorficzności zmiennej między poziomami pomiaru?
A: Na poziomie jednostkowym rozwód obniża dobrostan (silny stresor), a na poziomie populacyjnym współczynnik rozwodów koreluje pozytywnie ze wskaźnikami szczęścia.
Q: Czym różnią się podejścia etic i emic?
A: Etic to ilościowe, szerokozakrojone badania porównawcze mapujące wiele kultur (operują klastrami); emic to pogłębione, zwykle jakościowe badania specyfiki jednej lub kilku kultur.
Q: Czego dotyczy psychologia interkulturowa?
A: Procesów zachodzących w kontakcie grup: akulturacji, procesów międzygrupowych oraz stereotypów i uprzedzeń.
Wykład 1b — Różnice kulturowe w procesach poznawczych: myślenie analityczne i holistyczne
Q: Czym różni się myślenie analityczne od holistycznego?
A: Analityczne skupia się na pojedynczych (zwłaszcza centralnych) obiektach i ich cechach; holistyczne na relacjach między obiektami i kontekstem oraz na całości.
Q: Jakie trzy badania przeprowadzili Masuda i Nisbet i czego dotyczyły?
A: Analiza artefaktów muzealnych, rysunki/zdjęcia laików oraz badanie preferencji (co ludziom się podoba).
Q: Jakie konkretne różnice wykryto w analizie prac muzealnych (1131 z MoMA, 660 z muzeów wschodnioazjatyckich)?
A: Linia horyzontu malowana ok. 15% wyżej u artystów wschodnioazjatyckich; twarze na obrazach zachodnich zajmowały ok. 3 razy więcej miejsca.
Q: Na czym polega różnica między kategoryzacją taksonomiczną a tematyczną na przykładzie zestawu pies–marchewka–zając?
A: Taksonomiczna: wyrzucamy marchewkę (pies i zając to zwierzęta — podobieństwo cech). Tematyczna: wyrzucamy psa (zając je marchewkę — relacja).
Q: Z jakich tradycji wywodzą się oba style myślenia według Nisbeta?
A: Analityczne z tradycji greckiej filozofii (Zachód), holistyczne z tradycji konfucjańskiej (Wschód).
Q: Co pokazało badanie „z rybkami" Masudy i Nisbeta?
A: Japończycy rozpoznawali ryby lepiej, gdy były na wcześniej widzianym tle (uwaga na kontekst), a Amerykanie rozpoznawali je podobnie niezależnie od tła.
Q: Jak wykluczono, że wyniki badania „z rybkami" są artefaktem (np. że Japończycy lepiej znają ryby)?
A: Zreplikowano badanie na zwierzętach lądowych częściej występujących w USA — wyniki się powtórzyły.
Q: Co wykazało badanie fMRI z 2006 roku przy oglądaniu zdjęć zwierząt?
A: U Amerykanów (vs Azjatów) większa aktywacja obszarów przetwarzania obiektów, przy braku różnicy w przetwarzaniu teł.
Q: Dlaczego różnice międzykulturowe w przetwarzaniu obiektów są większe u osób starszych niż młodszych?
A: Starsi dłużej się socjalizowali (kulturowe wzorce uwagi kształtują funkcje neuronalne), a u młodszych nakłada się globalizacja i unifikacja przekazu wizualnego.
Q: W teście ramy i pręta (zależność od pola Witkina) kto wypada lepiej i dlaczego?
A: Osoby analityczne (niezależne od pola), bo potrafią zignorować rotującą ramę wysyłającą błędne wskazówki i ustawić pręt pionowo.
Wykład 2a — Style poznawcze, struktura „ja" i wymiary wartości kulturowych (Hofstede vs GLOBE)
Q: Jaki był kluczowy wynik badania eye-trackingowego Masudy (2008) dotyczący rozpoznawania emocji?
A: U Japończyków ekspresja osób w tle wpływała na ocenę emocji osoby centralnej (gorzej rozpoznawali ją przy niezgodności), a u Amerykanów tło nie miało żadnego znaczenia.
Q: Na czym polega podstawowy błąd atrybucji?
A: Na ignorowaniu informacji sytuacyjnych (kontekstualnych) i skupianiu się na dyspozycjach wewnętrznych przy wyjaśnianiu zachowań.
Q: Dlaczego osoby dwukulturowe są „świętym graalem" psychologii międzykulturowej?
A: Bo noszą w sobie obie kultury symultanicznie, co pozwala wzbudzać (torować) jeden lub drugi kod kulturowy i obserwować jego wpływ — bez nieetycznej manipulacji kulturą.
Q: Czym różni się ja niezależne od ja współzależnego pod względem granic?
A: W ja niezależnym granica jednostki jest nieprzepuszczalna, a granica wobec innych przepuszczalna (wysoka mobilność relacyjna); w ja współzależnym granica wobec bliskich jest przepuszczalna, a wokół grupy własnej nieprzepuszczalna (niska mobilność relacyjna).
Q: Na czym polega spór między Heinem a Sedikidesem?
A: Heine twierdzi, że poczucie własnej wartości jest specyficzne kulturowo (tylko Zachód), a Sedikides — że jest uniwersalne, lecz osiągane różnymi ścieżkami (ja kompetencyjne na Zachodzie, ja moralne na Wschodzie).
Q: Czym różnią się wartości, normy i praktyki?
A: Wartości są ponadsytuacyjne (strefa idealna), normy dotyczą konkretnej sytuacji (strefa idealna), a praktyki to realne zachowania (strefa realna — co ludzie faktycznie robią).
Q: Na czym polega „zjawisko rozwartych nożyc" w wymiarze męskości–kobiecości Hofstedego?
A: Jeden wymiar miesza dwie różne rzeczy: „twardość vs. miękkość" wartości oraz równość płciową (czy oczekiwania wobec kobiet i mężczyzn się zazębiają), co obniża trafność konstruktu.
Q: Dlaczego korelacja indywidualizmu z PKB zanika w krajach najbiedniejszych?
A: Bo w warunkach niedostatku kolektywizm jest niezbędny dla przetrwania — by „pozwolić sobie" na indywidualizm, potrzebny jest pewien poziom zasobów.
Q: Czym dystans władzy różni się od zwykłej nierówności?
A: Dotyczy nie tylko istnienia nierówności, ale ich akceptacji i oczekiwania przez członków społeczeństwa o mniejszej władzy.
Q: Jaka jest główna metodologiczna przewaga projektu GLOBE nad Hofstedem?
A: GLOBE odrębnie mierzy praktyki i wartości (u Hofstedego są przemieszane), wyróżnia więcej wymiarów (dziewięć) i jest poprawniejszy metodologicznie.
Wykład 2b — Kompetencje kulturowe w praktyce psychologicznej: dobre praktyki i antyprzykłady
Q: Co odróżnia wrażliwość kulturową od samej wiedzy kulturowej?
A: Wrażliwość to zdolność zauważania odmiennych zachowań, zatrzymania się zamiast automatycznej oceny, generowania alternatywnych hipotez i adekwatnego reagowania; samą wiedzę można mieć, będąc nadal uprzedzonym.
Q: Czym jest niejawny etnocentryzm i dlaczego jest groźny?
A: To brak świadomości istnienia różnic kulturowych i przekonanie, że dobre intencje wystarczą; działając w ten sposób (np. stosując bezrefleksyjnie zachodnie protokoły), można nie tylko nie pomóc, ale i zaszkodzić.
Q: Na czym zasadzają się wszystkie kompetencje psychologa (trzonowe i aktywujące) wg Europejskiego Dyplomu Psychologa?
A: Na etyce i na świadomości kulturowej.
Q: Do czego służy Cultural Formulation Interview (CFI)?
A: Do ustrukturyzowanego uwzględnienia aspektów kulturowych problemu klinicznego, by nie przeoczyć ważnych kwestii; jest oceniane pozytywnie zarówno przez klientów, jak i psychologów.
Q: Jaki błąd diagnostyczny ujawniło badanie dzieci romskich w polskich szkołach specjalnych (Grzymała-Moszczyńska, 2011)?
A: Dzieci niemówiące po polsku diagnozowano testem Wechslera ze skalami werbalnymi, przez co większość trafiała do szkół specjalnych mimo braku obniżenia normy intelektualnej.
Q: Jakie były realne, pilne potrzeby społeczności na Sri Lance po tsunami 2004 r.?
A: Schronienie, jedzenie, woda, higiena, odnalezienie bliskich, pochówek rytualny, prywatność (osłonięte miejsca do mycia) oraz szybki powrót dzieci do szkół — nie terapia ani „leczenie traumy".
Q: Dlaczego oczekiwanie epidemii PTSD tuż po katastrofie było błędem definicyjnym?
A: PTSD nie można zdiagnozować zaledwie kilka tygodni po zdarzeniu traumatycznym; nie odnotowano też wzrostu samobójstw ani przyjęć psychiatrycznych.
Q: Dlaczego nawoływanie do publicznego płaczu i katharsis zaszkodziło ofiarom tsunami?
A: W buddyzmie i hinduizmie publiczne okazywanie emocji jest niedopuszczalne, a z cierpieniem należy radzić sobie w ciszy — interwencje łamały lokalne normy i tabu.
Q: Jakiego podstawowego kroku zabrakło psychologom pomagającym po tsunami?
A: Nie zapytali o realne potrzeby społeczności (można było zapytać mieszkańców lub liderów) i pominęli lokalnych psychologów oraz psychiatrów.
Q: Dlaczego pomagaczy z Zachodu nazwano „drugim tsunami"?
A: Nie tylko nie pomagali, lecz szkodzili, a dodatkowo zużywali deficytowe zasoby (wodę, jedzenie) tam, gdzie ich brakowało.